Wij zelf zijn onze grootste stressfactor

Medisch Dossier 4 jan 2022

Paul Smit (1976) dacht als kind al na over de vraag waarom mensen, inclusief hijzelf, leven. Wat is dat, leven? En wie verzint dat het leven verloopt zoals het gaat? Hij studeerde in 1999 af op het onderwerp ‘De evolutie van het menselijk bewustzijn’, waarna zijn carrière meanderde van ICT-ondernemer, auteur en filosoof naar cabaretier. Humor is zijn gereedschap, niet zijn product. Want in wezen probeert Smit bij elk optreden mensen inzichten te brengen die hen wakker schudden. Niet als missie, maar simpelweg omdat het zo gebeurt.

Paul Smit lepelt de laatste cijfers op die de stand van zaken weergeven over onze volksgezondheid: 34 procent van de Nederlandse bevolking ervaart op dit moment emotionele instabiliteit, 32 procent zegt structureel slecht te slapen, 50 procent heeft ongezond tot morbide overgewicht en 16 procent zit middenin een burn-out. Het blijft een raadsel dat zoveel mensen een ongezonde leefstijl blijven hanteren terwijl er, rationeel gezien, voldoende informatie voorhanden is via veel kanalen die van alles aanreiken over bewegen, gezond eten, afvallen, niet roken en geen alcohol drinken.

‘Ons brein heeft hier de grootste hand in’, zegt Smit. ‘Hoezeer wij ons ook voornemen om het morgen anders te gaan doen, het brein overrulet dat heel gemakkelijk met allerlei tegenargumenten. Iets wat ‘cognitieve dissonantie’ wordt genoemd. We proberen ons gedrag achteraf te rechtvaardigen door met een verhaal te komen dat we onszelf vertellen en waarmee we ons een beter gevoel geven over de gemaakte keuze. Ook onze gezondheid valt ten prooi aan hoe ons brein met onze goede voornemens rommelt.’

Voorbeelden te over van wat Smit beweert: na een week geen alcohol drinken, mag er best een stevig glaasje geschonken worden; gezond eten belonen met een mooie reep chocola; na het wandelen mag er heus een gebakje bij de koffie, want er zijn voldoende calorieën verbrand; hoera ik rook al drie maanden niet, ik kan nu best een sigaretje opsteken want ik ben niet meer verslaafd.

In wezen legt Smit in veel van zijn dertien boeken steeds hetzelfde uit: aan de basis van onze gezondheid liggen twee overtuigingen waar ons brein mee worstelt: als eerste de angst niet goed genoeg te zijn en ten gevolge daarvan de drang om te willen controleren. Angst en gezondheid hebben dus een diepe band in onze hersenen, die niet bepaald constructief te noemen is.

Moderne leeuwen

Smit schetst dat het brein in drie laagjes is opgebouwd. Allereerst is er de laag van het reptielenbrein, de kleine hersenen. ‘Dit is de oerlaag’, legt Smit uit, ‘en die bepaalt nog steeds veel meer dan wij denken. Hij beheert onze primaire houding tegenover gevaar met drie reacties: vechten, vluchten of bevriezen. Sinds we van de savanne in flatgebouwen zijn beland, is onze omgeving wel veranderd, maar ons brein reageert nog steeds alsof de mogelijkheid bestaat dat er zo een leeuw de kamer binnen kan lopen. Alleen leeuwen en andere levensbedreigende diersoorten maken geen deel meer uit van onze omgeving, maar wel bazen, partners, werkdruk, hypotheek, verkeer en andere stressoren, waar ons brein nog steeds op reageert zoals in de oertijd.

Het verschil is echter dat in de oertijd een acute dreiging kwam en ging en onze moderne dreigingen zowat altijd aanstaan. Met als gevolg dat wij ook altijd aanstaan en er een continue aanmaak is van adrenaline en cortisol, de bekende stresshormonen. Dat kost energie, die we moeten aanvullen met ‘snelle’ energiegevers, zoals suikers. Bovendien schakelt onze stressreactie de neocortex uit (de jongste, derde laag waaruit het brein bestaat) zodat we geen intelligente besluiten kunnen nemen, bijvoorbeeld om te ontspannen, gezond te eten, geen alcohol te nemen. Ons zoogdierenbrein (de tweede laag) roept daarnaast dat als we niet meedoen met het hoge werktempo, het vreemdgaan of het uitsluiten van anderen, we uit de kudde geschopt kunnen worden. Wat op zich weer een nieuwe dreiging is die de motor vormt onder aanpassende gedragspatronen. Meedoen om te overleven, vertelt ons brein ons dan, want alleen red je het niet. Maar we vormen zelf de grootste stressfactor, want ons brein kent het onderscheid niet tussen enge beesten die ons op kunnen eten of onze angstige gedachten. Piekeren is de nieuwe, moderne leeuw.’

En weer door…

‘Veel hangt af van hoe je brein informatie framet’, legt Smit verder uit. ‘Een corona-besmettingscijfer van 2400 per dag, geeft een totaal ander effect als het cijfer dat 0,00014118 procent van de bevolking is besmet. Bij het eerste denk je: wat veel! En bij het tweede cijfer lees je door. Terwijl ze hetzelfde zeggen.

‘Als een arts je vertelt dat 1 op de 20 mensen tijdens zijn operaties overlijdt, en een andere arts vertelt je dat 95 procent van zijn operaties succesvol is, voor welke arts kies je dan? Welke keuze je ook maakt: de cijfers zeggen hetzelfde, je brein vertelt er een ander verhaal bij. Je brein is namelijk ook dol op verhalen.

‘Ook is je brein dol op routines, want dat vergroot de kans op overleven, wat de belangrijkste taak van het brein is. Het brein leert snel en maakt nieuwe patronen aan waardoor je een vaardigheid, of bepaald gedrag automatisch kunt blijven volhouden. Fietsen, schrijven, je ochtendroutine en voetballen vallen daaronder, maar ook je eet- en slaapgedrag. Als je drie dagen achter elkaar op hetzelfde tijdstip iets zoets eet, dan kun je er de donder op zeggen dat je lichaam (lees: je brein) er de vierde dag op hetzelfde tijdstip om vraagt. Dat gaat ook op voor glazen bier, knakworsten en tv-series. Dan heb je trek of honger of behoefte en daar geven we graag aan toe. Of anders gezegd: nieuwe routines worden opgeslagen in je reptielenbrein, zodat het lijkt alsof ze vanzelf aansturen tot jouw gedrag.

Spiegelneuronen spelen daar de grootste rol in. Marketingmechanismen en andere verkoopstrategieën maken daar heel handig gebruik van en spelen in op hoe het brein werkt, op welke prikkels het reageert. Wat we voorgespiegeld krijgen als ‘goed’, in de zin van ‘hip, iedereen heeft het en het is modern of je wordt er gelukkig van’ zijn daar mooie voorbeelden van. Je brein slaat alle plaatjes op die de reclames ons geven en maakt de connectie tussen alcohol drinken en feesten en gelukkig zijn, gezellig met de buren hamburgers eten, je hoort bij de grote happy Coca-Cola family, kortom, marketing maakt heel slim gebruik van onze angst om er mogelijk niet bij te horen omdat we niet goed genoeg zijn. En ze reiken ons de middelen aan om dat nare gevoel te bestrijden. In wezen verkopen ze ons emotionele en psychische pijnstillers, want gezond is het niet en gelukkig worden we er ook niet van. Maar het geeft voor een kort moment verlichting en opluchting waardoor we ‘weer door’ kunnen. Een ander woord hiervoor is coping mechanisme. Het geeft voor even de illusie dat we het aankunnen. Maar zodra het effect van de ‘pijnstiller’ is uitgewerkt, komt het nare gevoel weer terug. Het is te vergelijken met een bal die je probeert onder water te houden. Dat lukt, totdat er een trigger komt die de bal weer naar het oppervlak brengt.  Eindeloos…’

Smit vervolgt: ‘Mijn eigen aanpak is de weg van de introspectie. Mezelf afvragen, wat doet pijn, hoe kan ik die pijn oplossen in plaats van aldoor proberen te verdoven. Ik ga me bewust maken van de oorzaak, erover praten met vrienden of met een therapeut en ervoor zorgen dat ik er vrede mee sluit door te vergeven wat er te vergeven is. Zo kan iedereen daar een eigen weg in vinden. En zo doe ik dat ook met mijn gezondheid. Ik kom nauwelijks bij een huisarts. Niet omdat ik ertegen zou zijn, maar omdat ik mijn gezondheid in de eerste plaats mijn eigen verantwoording vind. Natuurlijk weet een arts veel meer dan ik, maar ik ben meer verantwoordelijk voor mijn gezondheid dan welke arts ook. Dus ik eet gezond, ik beweeg voldoende, ik slaap goed, ik ondervind nauwelijks tot geen stress, lig nooit wakker, heb weinig tot geen angst voor wat dan ook, en ben ervan overtuigd dat alles gaat zoals het bedoeld is en hoewel ik keuzen maak, koester ik geen enkele illusie dat ik wat dan ook in het leven echt kan controleren. Ook heb ik zoveel mogelijk ruis in mijn leven opgeruimd. Mijn inner circle is klein, ik kijk geen tv. Wat mij betreft mag de eerste vraag van een huisarts bij een consult zijn: Wat eet u eigenlijk? En de tweede: Wat doet u aan beweging?’

Vlinders in je buik zijn hormonen

Al eerder noemde Smit de rol van hormonen bij het maken van onze beslissingen en het bepalen van ons gedrag. Dat betrof stresshormonen als reactie van ons brein op bedreiging. Maar ook in de liefde spelen hormonen de hoofdrol en vreemd genoeg ook angst.

‘Hoewel je denkt dat het in verliefdheid om iets heel anders gaat dan stress, spelen toch dezelfde overtuigingen een rol bij ons gedrag. We willen niet afgewezen worden want wie buiten de groep valt, is ten dode opgeschreven. Overleven is ook voortplanten, dus ons brein ziet dat als een van de hoofdtaken. Verliefdheid heeft vooral een evolutionair nut.

‘Hormonen zetten zich aan het stuur van ons gedrag en terwijl de aanmaak van dopamine omhoog knalt, zakt de aanmaak van serotonine met 40 procent tot een niveau dat lijkt op het serotonineniveau bij een psychose. Het zorgt ervoor dat we nog maar aan één iemand kunnen denken. Is de verliefdheid wederzijds, dan daalt bij mannen het testosteron en bij vrouwen stijgt dat waardoor de aantrekkingskracht mee stijgt. Hoewel wij in onze verliefdheid denken dat we de ware hebben ontmoet, zijn het slechts onze hormonen die ervoor zorgen dat we onszelf dit verhaal vertellen. Na ongeveer één jaar gaat de verliefdheid over en dalen de hormoonspiegels weer en ja… dan begint de relatie.’

Smit vermoedt wel dat op grond van de coronamaatregelen zoals de anderhalve meter, de lockdown en andere contactmaatregelen, er op hormoonniveau een na-effect zal zijn van de coronapandemie. ‘Het is voor niemand goed om niet geknuffeld en aangeraakt te worden, dat leidt direct en indirect tot een gevoel van emotionele instabiliteit.’

Smit geeft veel trainingen in het bedrijfsleven en merkt de laatste tijd dat er op veel plekken toch een kentering valt waar te nemen. ‘Het thuiswerken heeft veel inzicht gegeven in culturen die op de werkvloer heersten. Het hybride werken en een andere balans tussen privé en werk, hebben een gunstig effect gehad op de verzuimpercentages. Het is al bekend dat het creëren van een angstcultuur een groot verzuim tot gevolg heeft. Maar bedrijven willen wel veranderen. Ik zie dan ook in kleine en grote aanpassingen in de omgeving dat er een andere wind begint te waaien. Geen snoep of candy bars, maar manden met fruit. Geen kroketten meer in de kantine, alleen op vrijdag. Overal flesjes water in plaats van koffie- en frisdrankautomaten. Als we de omgeving aanpassen, dan past ons gedrag zich ook aan, want iedereen doet dan opnieuw hetzelfde om erbij te horen, maar dan met meer gezond gedrag of beter voedsel. Zo eenvoudig kan het werken.

‘Als je wilt stoppen met ongezonde gewoonten dan zijn er drie vuistregels die geweldig helpen. Het brein kan eenmaal aangeleerd gedrag niet ‘ontleren’, dus je moet het nieuw gedrag gaan inprenten. Als je bijvoorbeeld wilt stoppen met alcohol drinken (roken, snoepen, vlees eten et cetera) stel je jezelf drie vragen. Wat drink je? Met wie drink je (sociale druk) en waar drink je (welke omgeving beïnvloedt jou)? “Wat, met wie en waar?” dat ga je je bewust maken en waar dat nodig is vervangen door omgevingen die geen triggers vormen.

‘Het is goed om te weten dat echte verandering ontstaat door de routine- en genotspatronen in je hersenen te herprogrammeren. Wilskracht of een sterke persoonlijkheid hebben daar weinig tot niets mee te maken. Als je er toch van overtuigd bent dat het daaraan ligt, dan gaat het niet lukken, en ben je weer niet goed genoeg, moet je compenseren… en begint alles weer van voren af aan.’

Door: Meis Thewissen

Bronnen

www.paulsmit.nu
Ten Hove, E., Smit, P. (2021). Morgen stop ik echt, Samsar, Amsterdam
Byrd, S., Smit, P. (2019). Je hoofd uit de wolken, Samsara, Amsterdam
Smit, P. (2018). Verlichting in de liefde, Samsara, Amsterdam
https://youtu.be/fysPOqLhAiE (over verslaving)
https://youtu.be/40Pp-KZWldE (over verandering)

Proefabonnement

  • 3 Nummers voor € 15
  • Toegang tot het online archief
  • Stopt automatisch

Sluit een proefabonnement af >>

Gratis opties

Liever even gebruikmaken van de gratis opties? We hebben je er graag bij:

Bestel dit nummer
Medisch Dossier

Medisch Dossier

Medisch Dossier is een toonaangevend kennisplatform over gezondheid. We bieden onafhankelijke en wetenschappelijk onderbouwde informatie over...

Meer over Medisch >